Mallegatsluis De gecostumeerde binnenvaart
De Mallegatsluis is eeuwenlang een belangrijke schakel geweest in de binnenvaartroute door Holland. Het scheepvaartverkeer tussen Dordrecht en Amsterdam was sinds de 14e eeuw tot 1795 verplicht om via Hollandsche IJssel - Gouda - Gouwe te varen; hierdoor kon de gewestelijke overheid rekenen op vaste tol- en sluisinkomsten. Aanvankelijk liep de route door de Goudse binnenstad (dus de z.g. binnen-Gouwe), waarbij men de Haven binnenvoer en via de Donkere sluis verder ging. Deze scheepvaartroute bracht de middenstand in Gouda veel voorspoed, door het oponthoud dat de schippers noodgedwongen ondervonden tijdens het passseren van sluizen, verlaten en bruggen. De steden Dordrecht en Haarlem steunden Gouda bij het vasthouden aan de verplichte route, terwijl Rotterdam, Delft, Leiden en Amsterdam voortdurend pogingen ondernamen om alternatieve routes bevaarbaar te krijgen.
De bouw van de sluis
Tijdens het beleg van Leiden in het begin van de tachtigjare oorlog (1574) besloten de Staaten van Holland een groot deel van Zuid-Holland onder water te zetten om de Spaanse troepen te verdrijven. Zo werd de IJsseldijk tussen Gouda en Rotterdam op enkele plaatsen verlaagd. Om militaire redenen besloot men na het ontzet van Leiden om in plaats van de tijdelijke doorsteking van de IJsseldijk een definitieve sluis tussen IJssel en Turfsingel te bouwen om grotere schepen snel buiten Gouda om te loodsen. Deze "grote" of Mallegatsluis werd in de periode 1577 - 1580 gebouwd op kosten van het gewest, ondanks hevig verzet van het Goudse stadsbestuur. Vanaf 1598 accepteerde Gouda dat ook andere dan oorlogsschepen van deze vaart buitenom gebruik konden maken; als compensatie moesten de schepen "armengeld" aan de stad betalen.
Een nieuwe sluis
In de 18e eeuw was de toestand van de sluis dermate achteruitgegaan, dat de Staten van Holland op verzoek van Gouda (en op kosteloos door Gouda afgestane grond) besloten een nieuwe sluis te bouwen, ca. 50 meter oostelijk van de bestaande sluis. De bouw vond in de jaren 1763-1764 plaats. Nadat de nieuwe sluis in gebruik was genomen, werd in 1766 de oude sluis gedempt. In de periode 1795 tot 1941 wisselde eigendom en onderhoud van de sluis enkele malen tussen rijk en provincie. In 1884 werd de Mallegatsluis op kosten van het rijk grondig hersteld, terwijl in 1923 de dubbele ophaalbrug werd vervangen door een enkele. In 1941 werd de sluis definitief aan de provincie Zuid-Holland overgedragen, waarna een verbouwing plaatsvond. Daarbij werden o.a. de nu aanwezige twee elektrisch bediende hefdeuren aangebracht, en nieuwe vloeddeuren. Ook werd de smalle ophaalbrug vervangen door een brede vaste brug, meer richting IJssel, over het buitensluishoofd.
Een andere scheepvaartroute.
In de 19e eeuw ontstonden plannen om een scheepvaartroute westelijk van de stad aan te leggen; Gouda verzette zich daartegen. Begin 20e eeuw werd eerst de bestaande route verbeterd, maar in 1936 kwam toch de route buiten Gouda om tot stand door de aanleg van het Gouwekanaal, de Julianasluis en het Stroomkanaal. Daarna was de betekenis van de Mallegatsluis voor het scheepvaartverkeer vrijwel verdwenen.
